دکتر محمود ویسی استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران و دانشگاه مذاهب اسلامی وابسته به مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، فارغ التحصیل مقطع دکتری در رشته فقه مقارن از دانشگاه"ام درمان"سودان و مؤلف کتابهایی در زمینه تفسیر، عقاید و اخلاق، در مصاحبه با خبرنگار تقریب به تشریح جزئیات مذهب شافعی و موسس آن می پردازد و افراط و تفریط در برداشت و تطبیق را تا حدودی طبیعی و انسانی قلمداد می کند اما در عین حال معتقد است که می تواند بستری مناسب برای کسانی باشد که قصد پاشیدن بذر نفاق و تفرقه را دارند. متن این مصاحبه در ذیل می آید:

سوال - لطفا در ابتدا تاریخچه ای مختصر از چگونگی پیدایش مذهب "شافعی" و مؤسس این مذهب را بیان بفرمایید؟

ابوعبدالله محمد بن ادریس بن عباس بن عثمان بن شافع شافعی از فرزندان مطلب بن عبدمناف که جد سوم پیامبر (ص) و نیای نهم امام شافعی می باشد. در سال 150ه ق در شهر غزه متولد و در سال204ه ق در مصر وفات یافت. مادرش فاطمه دختر عبدالله المحض پسر حسن مثنی پسر امام حسن مجتبی است. در کودکی پدر را از دست داد و مادرش اورا به مکه آورد و به تعلیم وی همت گماشت . در پنج سالگی قرآن را آموخت و در هفت سالگی آن را از بر نمود. در سیزده سالگی "الموطأ"امام مالک را از بر نمود و مدتی را در مدینه در محضر امام مالک تلمذ نمود و از دست ایشان اجازه فتوا گرفت. آن گاه به مکه بازگشت و سپس راهی مصر شد. مدتی در مصر به تحقیق پیرامون آرای امام ابوحنیفه پرداخت و در تلفیق آرای ابوحنیفه و امام مالک کوشید و با محمد حسن شیبانی در ارتباط بود.آنگاه در سال168هجری به بغداد رفت و در آنجا با دو شاگرد ابوحنیفه یعنی ابو یوسف و ابوعبدالله محمد بن حسن شیبانی به بحث و مناظره پیرامون آرای امام ابوحنیفه و امام مالک و اختلاف آن دو پرداخت.امام شافعی با تلفیق رای و قیاس که مذهب ابوحنیفه بود، با آرا و نظرات امام مالک که مستند به حدیث نبوی بود مذهب خویش را تدوین نمود.پس از مدتی به مصر بازگشت و به انتشار علوم اسلامی وتجدید نظر در بعضی از مسائل مذهب خود پرداخت که در بحث فقهی به مذهب یا قول جدید امام شافعی و نظرات پیشین خود که به قول قدیم مشهور است.البته فقهای مذهب بیشتر روی مذهب جدید فتوی می دهند. او همچنین از بنیانگذاران علم اصول فقه به شمار می رود و مشهورترین کتابش در علم اصول "الرسالة" و در فقه"الام"می باشد.

سوال - وجه تمایز واشتراک اصلی مذهب شافعی با سایر مذاهب اسلامی چیست؟


وجه تمایز و همچنین اشتراک مذهب شافعی با سایر به منابع استنباط آنها مربوط می شود.منابع استنباط امام شافعی عبارتند از 1-کتاب،2-سنت،3-اجماع،4-قول صحابی،5-قیاس،6-استصحاب،7-عرف،8استحسان در یک جمع بندی و با بررسی منابع استنباط سایر مذاهب می توان گفت که در استناد به کتاب و سنت همه اتفاق نظر دارند و در سایر منابع دارای اختلافات و وجوه تمایزی هستند.

سوال – نوع نگاه مذهب شافعی به سایر مذاهب اسلامی چگونه است؟


به اختصار می توان نگاه امام شافعی به سایر مذاهب را در این سخن ایشان خلاصه نمود که فرمود:رایی صواب یحتمل الخطاء و رای غیری خطأ یحتمل الصواب بدین معنی که نظر و فتوای خود را حق می دانم اما احتمال اشتباه دارد و نظر و فتوای غیر خود را اشتباه می دانم اما احتمال حق و صواب دارد.

سوال – دیدگاه علمی اهل بیت (ع) در مذهب شافعی، از چه جایگاهی برخوردار است؟


با توجه به اینکه امام شافعی حدیث صحیح را مبنای مذهب خویش قرار داده است و می فرماید:اذا صح الحدیث فهو مذهبی لذا به ناصرالحدیث شهرت یافت و این بیانگر اعتماد و استناد ایشان به احادیث منقول و منسوب به سنت و اهل بیت پیامبر می باشد.

سوال – به نظر شمامشترکات اصلی مذاهب اسلامی چیست ؟ و در چه زمینه هایی با هم اختلاف نظر دارند؟


مشترکات مذاهب در منابع استنباط آنهاست که همه متفق بر صحت استناد به کتاب و سنت می باشند و اختلاف نظر آنها به بقیه منابع استنباط بر می گردد که همه از لحاظ استناد در یک درجه و اهمیت و ارجحیت نیستند و همچنین شیوه های استنباط و استدلال آنها دراستخراج احکام از ادله اجمالی.

سوال – برداشت حضرتعالی از فرمایش پیامبر(ص) « و اختلاف امتی رحمة » چیست ؟


اگر این حدیث حمل بر صحت شود چون در سند صحت آن میان علمای علوم حدیث و جرح و تعدیل اختلاف وجود دارد می توان اختلافی را منشاء رحمت در میان امت اسلامی دانست که "کمال" او ناشی از اختلاف فهم ها و برداشتها باشد و البته محصول آن تألیف و تحقیق و پژوهش و بسترسازی برای شکوفایی و به بار نشستن استعدادهای نهفته در آحاد امت اسلامی است.

سوال – عوامل مهم پیدایش مذاهب اسلامی کدامند؟


1 - اختلاف عقول و فهم ها 2 – شیوه استناد به احادیث 3 – ظهور فقهای نابغه و برجسته در میان مذاهب مختلف 4 – پویایی اجتهاد و گستردگی دایره ی فقه 5 – گسترش دایره ی اختلاف میان فقها در فروع فقهی 6 – توجه و اهتمام خلفای عباسی به فقه و فقها 7 – فزونی رخدادها در پی گسترش قلمرو